Maglič

Putem prema Ušću, iznad desne obale Ibra, nalazi se srednjovekovna tvrđava - grad Maglič. Grad je izgrađen najverovatnije pred kraj 13-tog veka, predstavljajući istovremeno važno odbrambeno utvrđenje i kontrolni punkt. Sa tri strane je zaštićen Ibrom, a sa četvrte  strane  dubokim rovom preko koga se spuštala gradska kapija. Bedem grada je širine 2 m na kojima dominira 7 kula sa Donžuon kulom. Na jednoj od južnih kula nalazi se pomoćni ulaz u grad. Početkom 14. veka arhiepiskop Danilo I podiže gradsku palatu na sprat sa crkvom Sv. Đorđa koja se odlikuje prisustvom elemenata gotike. Grad je posedovao dve cisterne za vodu, štalu i više drugih građevina unutar zidina, koje danas teško možemo restaurirati. Padom Smedereva 1459. godine grad je izgubio svoj raniji značaj, ipak ostaje sedište turskog zapovednika Cehaje sa dvanaest vojnika do 1514. godine. Turska posada je nadgledala put prema Pazaru koji je išao obroncima Stolova, desnom obalom Ibra.

Manastir Žiča

Mataruška Banja je 8 km udaljena od Kraljeva, jugo-zapadno pored manastira Žiča i taj put je mostom na Ibru povezan sa Ibarskom magistralom. Manastir Žiča je udaljen 2,5 km od Mataruške Banje, Vrnjačka Banja 30 km, manastir Ljubostinja 38 km, a manastir Studenica 50 km.
Jedan od najznačajnijih srpskih manastira (carska Lavra ili sedmovrata Žiča) završen je 1208. godine. Veliki župan, Stefan Nemanjić, 1217. godine dobija kraljevsku krunu od pape Honorija III. Spoljna politika sada već kraljevine Srbije okreće se Rimu. Arhimandrit Sava, brat kralja Stefana, uspeva da ojača prevlast pravoslavlja što rezultira dobijanjem autokefalnosti 1219. godine. U Nikeji, car Teodor I Laskaris sa vaseljenskim patrijarhom Manojlom Sarantenom Haritopulom imenuje Savu za prvog arhiepiskopa samostalne srpske crkve. Sedište novonastale arhiepiskopije postaje manastir Žiča gde Sava 1221. godine ponavlja obred krunisanja svog brata Stefana, ovog puta po pravoslavnim obredima. Naslednici kralja Stefana su takođe krunisani u manastiru Žiča, a dve godine pred svoju smrt u Trnovu 1236. godine Sava postavlja i rukopoloži novog srpskog arhiepiskopa Arsenija. Sredinom XII-tog veka prodor Kumana i Tatara ugrožava temelje države Nemanjića te se sedište arhiepiskopa premešta u crkvu Sv. Apostola u Peći.
Živopis manastira je dosta oštećen. Raspeće, skidanje sa krsta i likovi apostola nastali oko 1220. godine očuvani su samo u fragmentima. Najbrojnije freske su islikane u periodu od 1309. do 1316. godine u doba vladavine kralja Milutina. Sam manastirski hram je dugo bio uzor potonjim graditeljima manastira i crkava u Srbiji.

Arhitektura

Iako je Mataruška Banja prvi regulacioni plan dobila 1927. god. danas se suočavamo sa nepremostivim problemom divlje gradnje, jednostavnog graditeljstva bez nekog određenog stila. Mnogobrojne lokacije namenjene širenju parka, podizanju sportskih terena takvom vrstom gradnje su definitivno uništene. Između dva svetska rata akcionarsko društvo je podiglo "Kozaru" i "Triglav". Istovremeno žandarmerijski bolesnički fond podiže vilu "Morava" a potom, uglavnom pod uticajem francuske arhitekture, mnoga privatna lica podižu vile koje služe za izdavanje banjskim gostima. Do drugog svetskog rata podignute su vila "Stolovi", vila "Ibar", vila "Volga", vila "Vilotijević", vila "Studenica", vila "Karajović", vila "Luković", vila "Stojiljković", vila "Helvecia", vila "Kragujevac", vila "Maksimović", itd.
Urbanistički Zavod Srbije 1949. godine izrađuje nov urbanistički plan Mataruške Banje ali ni taj plan nije ispoštovan. Naglim prilivom stanovništva početkom 70-tih godina niču građevine pa i čitava naselja bez urbanističke dozvole. Zavod za urbanizam u Kraljevu, kao deo direkcije za izgradnju Kraljeva, juna meseca 2001. godine dobio je zadatak od opštine Kraljevo da pristupi izradi novog regulacionog plana Mataruške Banje. Ono što se između Prvog i Drugog svetskog rata moglo definisati kao začetak specifične banjske arhitekture odavno je prestalo da postoji. Banja je platila danak i socrealističkom stilu, ali isto tako i arhitektonskim stilovima, koji su postali dominantni, ali i neodgovarajući našim prostorima i kulturnoj tradiciji. Izdvojićemo tako na primer hotel "Termal", kao građevinu u stilu pagoda dalekog istoka potpuno neprilagođenog ambijentu gde je podignut.

Geografska lokacija

Mataruška Banja je jedna od banja koje se nalaze u gornjem toku Ibra, pored Bogutovačke i Novopazarske. Pripada redu mlađih banja. Termomineralna voda koja dolazi iz velikih dubina (neki izvori dobijaju vodu sa dubine od oko 1000 m) penje se rasednom pukotinom na dubinu od 3 m ispod površine zemlje a usled dubinskih termičkih aktivnosti. Današnja eksploatacija termomineralnih voda dobija se pumpama iz znatno dubljih bušotina o čemu će naknadno biti više reči.
Voda Mataruške Banje spada u red sumporovitih alkalno kiselih hipertermi, slabo slanih a u zavisnosti od mesta eksploatacije temperatura vode je od 37° C do 51° C na mestima izbijanja na površinu zemlje. Voda Mataruške Banje je krajem XIX-tog veka bila u upotrebi za lečenje kožnih promena a vrlo brzo je počela i kontrolisana primena za lečenje hroničnih reumatoloških bolesti, posttraumotoloških stanja, hroničnih ginekoloških oboljenja koja uzrokuju ginekološki sterilitet, da bi se poslednjih pedeset godina u sklopu fizikalnih procedura pristupilo i tretmanu hemiplegičnih bolesnika posle moždanih udara, intrakranijalnih stanja. U jednom periodu indikaciono područje je bilo prošireno i ka hroničnim trovanjima metalima, ali se od ove indikacije u masovnoj primeni odustalo zahvaljujući dobrim preventivnim merama uvedenim krajem pedesetih godina prošlog veka na radnim mestima izloženim štetnim efektima teških metala. Istovremeno indikaciono područje se širi prema različitim vrstama oštećenja perifernog nervnog sistema kao i prema paraplegijama, bilo posttraumatske etiologije bilo drugih etioloških faktora (nespecifična oboljenja kičmene moždine, stanja posle tumorskih procesa prethodno operativno lečenih). U zadnjih dvadesetak godina u banji je tretirano više dece sa cerebralnom paralizom bilo preoperativno ili postoperativno, kao i deformantne bolesti dečijeg uzrasta predškolskog i školskog (kifoskolioze, kifoze itd.). Početkom devedesetih godina sa Ortopedske klinike u Beogradu upućeno je 170 ranjenika sa područja teritorije bivše SFRJ zahvaćenih ratnim dejstvima u toku građanskog rata.
Mataruška Banja je smeštena u jugozapadnom delu kotline Kraljeva na obali Ibra, nadmorske visine 211 m, umereno kontinentalne blage klime koju karakteriše odsustvo jakih vetrova. Banja je udaljena 8 km od Kraljeva, od nje je prema Kraljevu manastir Žiča udaljen 2 km, manastir Studenica 40 km kao i manastir Ljubostinja na području opštine Trstenik.
Uzvodno od Ibra na daljini od 17 km nalazi se Bogutovačka Banja sa vodom koju karakteriše prisustvo radona, temperature 25° C, a na desnoj obali Ibra je srednjovekovni grad Maglič podignut u drugoj polovini XIII-tog veka u doba vladavine kralja Dragutina i kralja Milutina. O okolini biće reči u narednim poglavljima.
Krajem XIX-tog veka, posle velikih poplava Ibra i njegovim povlačenjem u sadašnje korito, primećeno je postojanje blata karakterističnog mirisa koje je ukazivalo na prisustvo sumporvodonika, registrovano je prisustvo tople sumporne vode. Od 1898. godine stanovnici iz okoline počinju da hvale dejstvo vode i blata. Od 1902. do 1907. godine stvara se Kraljevska akcionarska zadruga koja definitivno 1907. prerasta u akcionarsko društvo "Mataruška Banja" sa osnovnim zadatkom da pristupi uređenju i unapređenju banje. U periodu između dva svetska rata banja doživljava svoj procvat, izgrađeno je dvadesetak vila. Podiže se kupatilo i usvaja prvi regulacioni plan. Najveća investicija tog doba bila je izgradnja hotela "Žiča", završenog 1932. godine. Centar za medicinsku rehabilitaciju je otvoren 1961. godine, a 1963. godine otvara se reumatološko-ginekološki stacionar. 1976. godine izgrađuje se još jedno kupatilo i hotel "Termal".

Kratak istorijat

KRATKI ISTORIJAT NASELJENIH MESTA U OKOLINI MATARUŠKE BANJE

Prvo naseljeno mesto u neposrednom okruženju Mataruške Banje pominje se kao selo Papratnica (današnji zaseok Papratna - selo Mataruge) po turskim podacima a posle urađenog popisa stanovništva 1476, prvi naziv Mataruge pominje se u turskim spisima 1560. god. Danas imamo Papratnu lociranu na samoj desnoj obali Ibra dok se pojam Mataruge vezuje za visoravan naseljenu tokom XIX veka porodicom koju formira Radič Baltić koji iz Brezove 1770. godine dolazi na područje Mataruške Banje. Radič Baltić je umro 1814. godine i zajednički je predak današnjih Baltića koji naseljavaju pomenutu visoravan Mataruga.
Na mestu današnjeg parka Mataruške Banje austrijski vojni dokumenti opisuju močvaru "Lojanik" koja se pruža prema manastiru Žiči uz korito reke Ibar. Na levoj obali Ibra krajem XV-tog veka pominje se naselje Janok, a današnje naselje Konarevo čiji je Janok samo jedan deo, pomenut je u žičkoj Darovnici Stevana Nemanjića. Naselje je postojalo tokom cele vladavine Turaka a popisom iz 1476. godine naznačeno je kao prvo selo Magličkog zijameta sa 42 domaćinstva i pijacom koja se održava jednom sedmično.
Današnje Kraljevo je u doba turske vladavine poznato kao Rudo-polje, a dokumenti turske poreske uprave u drugoj polovini XV veka ovo selo pominju kao selo Magličke nahije brveničkog kadiluka. Po vlaškom Knezu Rudog polja naselje dobija ime Karanovac (Knez Karan). Prva opsežna istraživanja na arheološkim lokalitetima u području Konareva obavljena su između prvog i drugog svetskog rata. Otkriveni su arheološki ostaci koji pripadaju vremenu dolaska Slovena na područje Balkana. Kasnija istraživanja, u velikoj meri obustavljena zbog nedostatka novca, ukazuju na postojanje znatno starijih naseobina koja pripadaju periodu vinčanske kulture.
Polovinom juna 1897. godine došlo je do velike poplave Ibra koju je po sećanju opisao pokojni Milutin Baltić (1892-1995). Poplavu je opisao kao uzrok masovnog pomeranja stanovništva sa područja Mataruškog polja na visoravan Mataruga. Stanovnici su više meseci upotrebljavali čamce kako bi prelazili preko poplavljenog područja. Povlačenjem vode menja se i korito Ibra a na mestu sadašnjeg parka Mataruške Banje pojavljuje se topla i smrdljiva voda.
Šef tadašnje poreske uprave u Kraljevu, Milutin Vesnić, izlazi na teren kako bi smanjio poresku osnovicu vlasnicima zemlje gde se pojavljuje smrdljivo blato po kome ne uspevaju zasađene kulture. Milutin Vesnić je pretpostavio da se po povlačenju Ibra spontano pojavio termalni izvor i pretpostavio je da se tu radi o lekovitoj sumpornoj vodi. Pozvao je sreskog lekara Dimitrija Antića kako bi čuo njegovo mišljenje o novotkrivenoj vodi. Dr Antić uzima uzorak vode i šalje je Hemijskom institutu u Beograd gde od upravnika Instituta dr Marka Leka dobija izveštaj po kome pored sumpora i sumpor-vodonika analizirana voda ima i natrijum karbonat, što bi moglo biti upotrebljeno za lečenje hroničnih reumatoloških oboljenja. U međuvremenu lokalno stanovništvo produbljuje postojeći termalni izvor samoinicijativno koristeći sumporne vode. S obzirom na veliko interesovanje obolelih za novootkrivenu vodu meštani izgrađuju otvorena kupatila uz izgradnju dolapa koji omogućava promenu vode na mestima izgrađenih kupki. Vrlo brzo izgrađuju se kolibe koje vlasnici izdaju korisnicima Mataruške Banje.
Kako je osnovno prevozno sredstvo toga doba bila volovska zaprega to se često dopremaju i drvene kace koje koriste mesto kada. Prota Savatije Božić sa nekoliko bogatih trgovaca iz Kraljeva osniva akcionarsko društvo "Mataruška Banja". Državna administracija, inače nadležna za prirodna bogatstva, proglasila je vodu Mataruške Banje lekovitom ali je upotrebu vode i dalji razvoj mesta prepustila novoformiranom društvu.
Tokom 1900. godine društvo zida dva kupatila, žensko i muško, a 1907. godine društvo podiže još dva bazena. U većem bazenu kupaju se bolesnici koji boluju od "otvorenih rana" (najverovatnije se radilo o dekubitalnim ulceracijama, ulcus cruris-u, ekcemima, dermatitisima i dermatozama različitih etiologija). U manjem bazenu, koji je zapravo predstavljao rezervoar sumporne vode, stavljeno je blato koje je dovoženo iz okoline Kraljeva tokom jeseni. Mešajući blato sa sumpornom vodom isto je prodavano po preporuci banjskih lekara i pacijenti su ga nosili kući stavljajući ga na obolelo mesto.
1907. godine u sklopu izgrađenih bazena podiže se još jedna prostorija gde se smešta deset betonskih kada. Kako bi se dobila veća izdašnost izvora društvo vrši dodatno iskopavanje i prošireni bunar oprema benzinskim motorom radi upumpavanja vode. Iste godine počinje zidanje ambulante sa četiri prostorije koja je restaurirana 2001. godine.
Uoči prvog svetskog rata podignuta je električna centrala na ćumur. Struja se koristi za ispumpavanje sumporne vode ali i za sezonsku javnu rasvetu. Tek 1946. godine Mataruška Banja dobija permanentno napajanje električnom energijom.
Prve specijalno zidane zgrade za potrebe banjskih pacijenata bile su vila "Žiča" i vila "Kraljevo" podignute 1911. godine. Vila "Kraljevo" posle Drugog svetskog rata menja naziv u stacionar "Maričić", dok je vila "Žiča", teško oštećena usled bombardovanja Mataruške Banje, renovirana.
1923. godine akcionarsko društvo izgrađuje još jedan bunar, a 1924. godine podiže tzv. novo kupatilo sa 38 kada koje počinje da prima pacijente sledeće godine ali ostaje u upotrebi tokom banjske sezone. Posle Drugog svetskog rata i objekti akcionarskog društva i privatni objekti, u međuvremenu podignuti u Mataruškoj Banji podležu zakonu o nacionalizaciji a tadašnje Ministarstvo zdravlja proglašava nepotrebnim upotrebu lekovitog blata kao adjuvantne terapijske procedure. 1947. godine iskopan je još jedan bunar dubine 7,5 m a bunar br. 2 produbljen je na 8 m. 1948. godine otvoren je bunar br. 4 sa najtoplijom vodom koja dolazi sa dubine od 11,5 m. Izmerena temperatura iznosila je 52° C na izlazu iz bunara. Vremenom se temperatura vode smanjila na 42° C.
Desetak godina kasnije znatno savremenijom tehnologijom postavljaju se dublje bušotine i ponovo se dobija voda toplote 52° C.
1951. godine, sredinom januara, u objektu vile "Kraljevo" (sada stacionar "Maričić") otvara se prvo zimsko kupatilo sa trinaest kada punjenih sumpornom vodom iz novodobijenih bušotina. Ujedno, zahvaljujući i otvaranju kupatila ali i kuhinjskog bloka stacionar "Maričić" postaje ustanova koja prima pacijente tokom cele godine.
Stacionar "Maričić" 1961. godine postaje centar za fizikalnu medicinu i rehabilitaciju reumatoloških i ginekoloških oboljenja. 1958. godine uz postojeću vilu "Ibar", koja je inače opštinsko zdanje, izgrađen je centar za rehabilitaciju koji 1961. godine postaje Stacionar II za razliku od vile "Maričić" koja se tretira kao Centar ili Stacionar I.
2003. godine, februara meseca započela je restauracija Centra II. Penziono-invaldski fond 1975. godine završava zgradu Zavoda za rehabilitaciju "Agens" koji je povezan toplom vezom sa Stacionarom II. Zavod za rehabilitaciju i fizikalnu terapiju se odvaja kao posebna ustanova od prirodnog lečilišta Mataruške i Bogutovačke Banje i kao takav registruje 1974. godine. Do 1986. godine i dalje je u upotrebi, ali samo u sezoni, stacionar "Maričić", 1999. godine u njega se smešta 208 lica proteranih sa područja Kosova.
Od 1992. godine u Zavod za rehabilitaciju i fizikalnu terapiju dolaze i prvi ranjenici sa prostora bivše Jugoslavije posle ratnih dejstava u Vukovaru i Kninu, a potom i iz Bosne i Hercegovine. Ostaju na lečenju a potom i smeštaju do 1998. godine. Zbog nedostatka sredstava Zavod za rehabilitaciju nije bio podvrgnut repariranju niti su postojala sredstva za tekuća održavanja. Prvi radovi reparacije objekta počinju posle događaja od 5. oktobra 2000-te godine. Uz zanavljanje opreme neophodne za obavljanje osnovne delatnosti Zavoda u prvoj polovini 2003. godine okončan je postupak proširenja imovine Zavoda u sklopu razmena nepokretnosti Ministarstva unutrašnjih poslova i Ministarstva zdravlja. Tako u posed Zavoda za rehabilitaciju i fizikalnu terapiju dolazi i bivši žandarmerijski dom, vila "Morava". 2002. godine zbog nestašice vode u lokalnom vodovodu otvoren je bunar u kome je na dubini od 8 m dobijena mineralna voda sa znatnom količinom magnezijuma.